Ekonomik entegrasyon, serbest ticaret ve karşılaştırmalı üstünlük fikrine dayanmaktadır. Daha açık belirtmek gerekirse, dış ticaretin önündeki engeller olmadığı zaman, maksimum verimlilik sağlanacağı varsayılmaktadır. Ekonomik entegrasyonun aşamaları ise dış ticaretin önündeki engellerin ne derece azalacağını belirlemektedir. Örneğin, serbest ticaret anlaşmasında gümrük vergileri minimum düzeyde uygulanırken, Gümrük Birliği anlaşmasında ticaretin önündeki engeller neredeyse bütünüyle kaldırılmaktadır.
İçindekiler
Ekonomik Entegrasyon Aşamaları
Ekonomik entegrasyon aşamları ülkelerin fiziksel ve kültürel yakınlığı ile doğrudan ilişkilidir. Ticari olarak aralarında gerginlik olan ülkeler arasında entegrasyon sorunları olduğu görülmekteyken, birbirine kültürel yakınlık duyan ülkeler arasında serbest ticaret anlaşmaları imzalandığı gözlemlenmektedir. Yine, birbirlerine coğrafi olarak yakın olan ülkeler arasında bölgesel entegrasyonların kurulduğunu söyleyebiliriz. Daha da ötesinde, ülkeler arasında hem coğrafi yakınlık hem de kültürel yakınlık durumları bulunduğunda ise entegrasyonun boyutu ortak pazar ve iktisadi birliğe kadar ilerleyebilmektedir. Yazının ilerleyen bölümlerinde ayrıca ekonomik entegrasyon örnekleri ile ilgili bir başlık paylaşacağım.
Serbest Ticaret Anlaşması
Serbest ticaret anlaşması, iki veya daha fazla ülkenin bir araya gelerek ticarete konu olan eşyaların vergi yükleriyle ilgili anlaşma imzalamasıdır. Şöyle ki, normal koşullarda iki ülke arasında ithalat-ihracat işlemleri yapılırken gümrük cetvelinde yazan gümrük vergisi uygulanır. Anlaşmanın olmadığı durumda indirimsiz gümrük vergisi uygulanmaktadır. Ancak serbest ticaret anlaşmasıyla beraber, anlaşma tutarınca gümrük vergileri aşağı çekilmektedir. Örneğin; Arap Yarımadasından ürün getirirken gümrük vergisi tam olarak ödenir. Ancak bunun yerine aynı ürünü, serbest ticaret anlaşmamız olan Güney Kore’den getirdiğimizde sadece %1,8 vergi ödeme imkanına erişiriz.
Serbest ticaret anlaşmalarının amacı, ekonomik verimliliği destekleyen ölçek ekonomileri ve karşılaştırmalı üstünlükler geliştirmektir. Diğer ifadeyle, ilgili ülkeler arasında ticari hareketlilik hızlandırılmaktadır.
Serbest ticaret anlaşması kapsamında kullanılan dolaşım belgesi ülkeye göre değişmekle beraber çoğunlukla EUR.1 dolaşım belgesi kullanılmaktadır.
Dünya’dan Serbest Ticaret Anlaşması Örnekleri
Dünya genelinde oldukça önemli serbest ticaret anlaşmaları bulunmaktadır. En iyi örneklerden biri USMCA (eskiden NAFTA) olarak gösterilebilmektedir. Tablo 1’den ayrıntılı olarak önemli Serbest Ticaret anlaşmalarını görebilirsiniz.
| Anlaşma Adı (Kısaltma) | Taraf Ülkeler / Bölge | Yürürlük Yılı | Temel Özellikleri (Özet) |
| Türkiye – G. Kore STA | Türkiye ve Güney Kore | 2013 | Mal, hizmet ve yatırımı kapsayan “yeni nesil” derin entegrasyon. |
| USMCA | ABD, Kanada, Meksika | 2020 | Dijital ticaret ve otomotivde sıkı kuralları olan NAFTA güncellemesi. |
| RCEP | Çin, ASEAN, Japonya vb. | 2022 | Nüfus ve GSYH açısından dünyanın en büyük ticaret bloğu. |
| AfCFTA | Afrika Birliği (54 Ülke) | 2021 | Kıta genelinde tek pazar hedefleyen en geniş katılımlı alan. |
| CPTPP | Japonya, Kanada vb. (11 Ülke) | 2018 | Yüksek standartlı, fikri mülkiyet ve hizmet odaklı Pasifik bloğu. |
| EFTA | İsviçre, Norveç, İzlanda, Liech. | 1960 | AB dışı Avrupa ülkelerinin oluşturduğu nitelikli ekonomik alan. |
| Mercosur | Brezilya, Arjantin vb. | 1991 | Güney Amerika’nın en büyük gümrük birliği hedefli oluşumu. |
Gümrük Birliği
Gümrük Birliği Anlaşması, üye devletler arasında ortak dış ticaret rejiminin uygulanması durumudur. Dünya genelinde sadece Avrupa Birliği özelinde verimli bir şekilde uygulanabilmektedir. Daha doğru ifade etmek gerekirse, farklı gümrük birliği örnekleri olmakla beraber, bu anlaşmanın kapsamının tam olarak uygulanamadığı veya veriminin AB’ye göre oldukça az olduğu görülmektedir. Türkiye de anlaşmanın imzalandığı tarih olan 1996 yılıyla beraber bu anlaşmaya dahil olmuştur. Zira Gümrük Birliği Anlaşması kapsamında, Türkiye jeopolitik konumu gereği oldukça önemli konumdadır.
Gümrük Birliği Anlaşması’nı serbest ticaret anlaşmalarından ayıran en önemli özelliği gümrük vergisi uygulamasının olmamasıdır. Ancak ürünün gümrük birliği kapsamında kabul edilebilmesi için sanayi veya işlenmiş tarım ürünü kategorisinde olması gerekmektedir.
Gümrük Birliği Anlaşması’nın diğer anlaşma türlerinden ayrılan bir diğer önemli özelliği, ürünün serbest dolaşımda kabul edilmesidir. Diğer ifadeyle, eğer ürün Gümrük Birliği kapsamında yer alıyorsa, AB ve Türkiye arasında kolaylıkla hareket edebilmektedir. Geleneksel sınır kontrolleri yapılmakla beraber, bu kontroller daha hızlı ve esnek bir yapıdadır.
Bir ürünün Gümrük Birliği kapsamında serbest dolaşım hakkına sahip olabilmesi için A.TR serbest dolaşım belgesi düzenlenmesi gerekmektedir.
Gümrük Birliği Anlaşması Örnekleri
Az önce de belirttiğim üzere, gümrük birliği anlaşmasının kapsamlı ve verimli olarak uygulanabildiği bölge Avrupa Birliği’dir. Ancak farklı gümrük birliği örneklerinin de olduğu görülmektedir. Tablo 2’de Dünya üzerinde önemli gümrük birliği anlaşmaları gösterilmektedir.
| Oluşum Adı (Kısaltma) | Taraf Ülkeler / Bölge | Yürürlük Yılı | Temel Özellikleri (Özet) |
| AB Gümrük Birliği | AB Üyeleri, Monako | 1968 | Dünyanın en gelişmiş örneği; tam entegre ortak pazarın temel taşı. |
| Türkiye – AB GB | Türkiye ve Avrupa Birliği | 1996 | Sadece sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünlerini kapsayan özel bir yapı. |
| EAGB (Avrasya GB) | Rusya, Kazakistan, Belarus, Ermenistan, Kırgızistan | 2010 | Sovyet sonrası coğrafyada ekonomik bütünleşmeyi hedefleyen yapı. |
| SACU | Güney Afrika, Botsvana, Namibya, Lesotho, Esvatini | 1910 | Dünyanın en eski gümrük birliğidir; ortak gelir paylaşımı esastır. |
| GCC (Körfez GB) | Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt, Katar, Umman, Bahreyn | 2003 | Körfez ülkeleri arasında ortak dış tarife ve gümrük prosedürleri. |
| CAN (And Topluluğu) | Kolombiya, Ekvador, Peru, Bolivya | 1969 | Güney Amerika’da ortak dış tarife uygulayan köklü bir blok. |
Ortak Pazar
Ortak pazar anlaşması, gümrük birliği anlaşmasının gelişmiş bir versiyonudur. Gümrük Birliği kapsamında sadece ürünün serbest dolaşımı mümkünken, Ortak Pazar Anlaşması’nda ürün, sermaye, hizmet ve işgücünün serbest dolaşımı mümkün olmaktadır. Ancak Türkiye Gümrük Birliği Anlaşması’na dahil olmasına rağmen ortak pazar anlaşmasının dışında kalmaktadır. Diğer ifadeyle, Ortak Pazar Anlaşması sadece Avrupa Birliği özelinde uygulanmaktadır.
Ortak Pazar Örnekleri
Dünya’da önde gelen ortak pazar örnekleri Tablo 3’te sunulmaktadır.
| Oluşum Adı (Kısaltma) | Taraf Ülkeler / Bölge | Yürürlük Yılı | Temel Özellikleri (Özet) |
| Avrupa Tek Pazarı | AB Ülkeleri + İzlanda, Norveç, İsviçre, Liech. | 1993 | Dünyanın en derin entegrasyonu; sınırların tamamen kalktığı devasa bir ekonomik alan. |
| EEA (Avrupa Ekonomik Alanı) | AB Ülkeleri ve EFTA Üyeleri (İsviçre hariç) | 1994 | AB üyesi olmayanların Tek Pazar’a katılımını sağlayan genişletilmiş yapı. |
| CARICOM CSME | Karayip Topluluğu Üyeleri | 2006 | Küçük ada devletleri arasında iş gücü ve sermaye hareketliliğini sağlayan pazar. |
| GCC Ortak Pazarı | Körfez İşbirliği Konseyi Ülkeleri | 2008 | Vatandaşların üye ülkelerde eşit çalışma, mülk edinme ve yatırım yapma hakkı. |
Ekonomik Birlik
Ekonomik Birlik, Ortak Pazar Anlaşması’nın da ileri bir versiyonudur. Diğer ifadeyle, Ortak Pazar Anlaşması’nın kapsamının genişletilmiş hâli de denilebilmektedir. Ekonomik Birlik kapsamında, Ortak Pazarın bütün unsurları yer almakla birlikte, mali politikaların ülkeler arasında uyumlulaştırılması durumudur. Avrupa Birliği yine dünya genelinde bu alanda yer alan en önemli örnek olarak öne çıkmaktadır.
Ekonomik entegrasyon seviyesi arttıkça, karmaşıklık da artar. Bu, çok sayıda düzenleme, yürütme ve tahkim mekanizmasını içerir.
Ekonomik Birlik Örnekleri
Tablo 4’te dünya genelinde ekonomik birlik örnekleri sunulmaktadır.
| Oluşum Adı (Kısaltma) | Taraf Ülkeler / Bölge | Yürürlük Yılı | Temel Özellikleri (Özet) |
| Euro Bölgesi (Eurozone) | AB Üyesi 20 Ülke | 1999 | Ortak para birimi (Euro) ve Avrupa Merkez Bankası tarafından yönetilen tek para politikası. |
| UEMOA (Batı Afrika) | Benin, Burkina Faso, Fildişi Sahili vb. (8 Ülke) | 1994 | Ortak para birimi (CFA Frangı) ve uyumlu dış ticaret rejimi kullanan köklü bir birlik. |
| CEMAC (Orta Afrika) | Kamerun, Çad, Gabon vb. (6 Ülke) | 1994 | Orta Afrika CFA Frangı kullanımı ve bölgesel ekonomik kalkınma iş birliği. |
| ECCU (Doğu Karayip) | Antigua, Grenada, St. Lucia vb. (6 Ülke) | 1983 | Doğu Karayip Doları kullanımı ve tek bir merkez bankası (ECCB) yönetimi. |
Siyasi Birlik
Siyasi Birlik, ekonomik entegrasyonun en ileri ve son seviyesidir. Siyasi birlik, parça parça olan toplulukların bir merkezden yönetilmesi olarak tanımlanabilmektedir. Diğer ifadeyle, parça halindeki topluluklar ortak merkezi bir otoriteye bağlı durumdadır.
Bu alanda verilebilecek en iyi örnek Selçuklu döneminde farklı beyliklerin merkezi tek otoriteye bağlı olmasıdır. Günümüzde verilebilecek en iyi örneklerden biri Birleşik Arap Emirlikleri’dir. BAE’de 7 farklı emirlik bulunmakta olup, tamamı Abu Dabi merkezi yönetimine bağlı durumdadır.
Avrupa Birliği, siyasi birliklere örnek olarak gösterilse de, son dönemdeki açıklamalar bu kapsamın dışına çıkmaya başladığını göstermektedir. Örneğin, ABD ve İsrail’in İran’a gerçekleştirdiği saldırıları bir kısmı kınamakta iken, bir kısmı desteklemekte, bir kısmı ise sessiz kalmaktadır.
Siyasi Birlik Örnekleri
Dünya genelinde oluşturulmuş olan siyasi birlik örneklerine Tablo 5’ten ulaşabilirsiniz.
| Oluşum Adı (Kısaltma) | Taraf Ülkeler / Bölge | Yürürlük Yılı | Temel Özellikleri (Özet) |
| Euro Bölgesi (Eurozone) | AB Üyesi 20 Ülke | 1999 | AB bölgesinde ortak siyasi kararlar alınmaktadır. |
| BAE | Abu Dabi, Dubai, Sharjah, Ajman, Umm Al Quwain, Ras Al Khaimah ve Fujairah | 1971 | 7 emirlik siyasi olarak Abu Dabi merkezi otoritesine bağlıdır |
| Selçuklu | Karamanoğulları, Germiyanoğulları ve Osmanoğulları vd. | 1243 | Selçuklu beyliklerinin tamamı Selçuklu otoritesine bağlıydı. |
Ekonomik Entegrasyon Türlerinin Karşılaştırılması
Tablo 6’da ekonomik entegrasyonun aşamaları ve aralarındaki kapsam farkları gösterilmektedir.
| Entegrasyon Aşaması | Gümrük Tarifelerinin ve Kotaların Kaldırılması | Ortak Dış Ticaret Tarifesi | Sermaye ve Emek Hareketliliği | Ortak Para ve Maliye Politikası | Siyasi Otorite ve Egemenlik Devri |
| Serbest Ticaret | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ |
| Gümrük Birliği | ✓ | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ |
| Ortak Pazar | ✓ | ✓ | ✓ | ✗ | ✗ |
| Ekonomik Birlik | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✗ |
| Siyasi Birlik | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ |
Ekonomik Entegrasyon Örnekleri
Daha önce de vurgulamış olduğum gibi, kültürel ve coğrafi yakınlık serbest ticaret anlaşmaları ve bölgesel entegrasyonları olumlu etkilemektedir. Ekonomik entegrasyonun derinliği ile coğrafi ve kültürel bağlar arasındaki bu doğrusal ilişkiyi somutlaştırmak gerekirse; Avrupa Birliği (AB), hem fiziksel sınır komşuluğu hem de ortak tarihsel miras sayesinde serbest ticareti aşarak “İktisadi Birlik” ve ortak para birimi seviyesine ulaşan en ileri örnektir. Ancak, USMCA (Eski adıyla NAFTA), Meksika ve ABD arasındaki belirgin kültürel farklara rağmen coğrafi zorunluluğun dayattığı güçlü bir “Serbest Ticaret Bölgesi” modelini temsil eder.
Diğer yandan, Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) üyeleri arasında geniş fiziki mesafeler bulunmasına rağmen “kültürel yakınlık” sayesinde entegrasyon adımları hız kazanmaktadır. Hindistan ve Pakistan gibi SAARC çatısı altındaki coğrafi komşuların yaşadığı “siyasi ve ticari gerginlikler”, entegrasyonun teoride kalmasına ve derinleşememesine neden olan en temel engeldir.
Ekonomik Entegrasyonun Makroekonomik ve Ticari Etkileri
Ekonomik entegrasyon süreçleri, katılımcı ülkelerin piyasa yapılarını ve dış ticaret dinamiklerini kökten değiştiren bir dizi etkiyi beraberinde getirir. Bu etkiler genellikle statik ve dinamik olmak üzere iki ana kategoride incelenir.
Statik Etkiler
Ticaret Yaratıcı Etki (Trade Creation)
Entegrasyonun en temel pozitif çıktısıdır. Üye ülkeler arasındaki gümrük vergilerinin ve kotaların kaldırılmasıyla, daha önce yüksek maliyetle yurt içinde üretilen malların yerini, birlik içindeki daha verimli ve düşük maliyetli üreticilerden gelen ithalat alır. Bu durum, kaynakların daha etkin dağılmasına ve tüketicilerin daha ucuz ürünlere erişmesine olanak tanır.
Ticaret Saptırıcı Etki (Trade Diversion)
Entegrasyonun her zaman mutlak verimlilik getirmediğinin bir kanıtıdır. Birlik dışındaki düşük maliyetli bir ülkeden yapılan ithalatın, dış tarifeler nedeniyle birlik içindeki daha yüksek maliyetli bir üreticiye kayması durumudur. Bu etki, küresel ölçekte kaynak tahsisini bozabilir ve refah kaybına yol açabilir; bu nedenle entegrasyonun başarısı, yaratılan ticaretin saptırılan ticaretten fazla olmasına bağlıdır.
Dinamik Etkiler
Ölçek Ekonomileri ve Verimlilik Artışı
Küçük ve parçalanmış pazarların birleşerek devasa bir ortak pazar oluşturması, firmaların daha büyük ölçeklerde üretim yapmasını sağlar. Üretim miktarı arttıkça birim maliyetlerin düşmesi (ölçek ekonomileri), işletmelerin küresel rekabet gücünü artırırken teknolojik yeniliklerin ve Ar-Ge yatırımlarının da önünü açar.
Rekabetin Yoğunlaşması ve Piyasa Disiplini
Entegrasyon, korumacı duvarların arkasına saklanan yerli tekelleri bölgesel rekabete açar. Bu “rekabetçi baskı”, firmaları daha verimli çalışmaya, ürün kalitesini artırmaya ve fiyatları optimize etmeye zorlar. Sonuç olarak, statik piyasa yapılarının yerini dinamik ve inovasyon odaklı bir ekonomik çevre alır.
Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları (FDI) Üzerindeki Etki
Geniş ve istikrarlı bir pazar, üçüncü ülkelerden gelen yatırımcılar için bir cazibe merkezidir. Özellikle “Pazar Arayışındaki Yatırımlar”, birlik dışındaki firmaların gümrük duvarlarını aşmak ve ortak pazar avantajlarından yararlanmak amacıyla üye ülkelere üretim tesisi kurmasını teşvik eder.
Yazarın Notu: Türkiye Hangi Aşamada?
Ekonomik entegrasyon teorik olarak bir “basamaklar silsilesi” gibi görünmektedir. Ancak uygulamada ülkelerin siyasi ve ekonomik konjonktürüne göre farklılıklar gösterebilir. Örneğin, Türkiye 1996 yılında yürürlüğe giren Gümrük Birliği ile Avrupa Birliği’ne entegre olmuştur. Bu kapsamda, sanayi ürünlerinde gümrük duvarlarını kaldırmış ve ortak dış ticaret tarifesini benimsemiştir.
Gümrük Birliği Anlaşması sanayi ve işlenmiş tarım ürünlerini kapsamaktadır. Diğer ifadeyle, AB ülkelerinden sanayi veya işlenmiş tarım ürünü satın aldığınızda gümrük vergisi ödeme yükümlülüğünüz bulunmamaktadır. Aynı şekilde Türkiye’den AB’ye bu tür bir ürün gönderimi yaptığınızda ithalatçı firmanın gümrük vergisi ödeme yükümlülüğü bulunmamaktadır.
Ancak teorik dizilimde bir sonraki adım olan “Ortak Pazar” aşamasına (sermaye ve emeğin tam serbestisi) tam anlamıyla geçilememiştir. Bu nedenle, entegrasyonun teknik bir süreçten ziyade siyasi bir irade meselesi olduğunu kanıtlamaktadır. Bugün gelinen noktada, Türkiye-AB ilişkileri “Gümrük Birliği’nin Güncellenmesi” tartışmaları ile derinleşmektedir. Ayrıca, küresel ticaretin yeni ekseni olan dijital ekonomi ve yeşil mutabakat gibi başlıklar, klasik entegrasyon teorilerine yeni boyutlar kazandırmaktadır.
Kaynakça:
Vikipedi – Ekonomik Entegrasyon
Prof. Dr. Halil Seyidoğlu – Ulusararası İktisat. Güzem Yayıncılık. 2007 pp. 20–52.
