Dış ticarette teslim şekilleri işler yürürken en çok baş ağrısı yaratan konudur. İthalatçı mı, ihracatçı mı? Navlun kime ait, sigorta kimde? Gümrük masrafı kimin cebinden? İşte tam bu noktada devreye Incoterms 2020 giriyor – Uluslararası Ticaret Odası’nın (ICC) belirlediği, teslim şekillerini standartlaştıran kurallar. 2020 güncellemesiyle hâlâ geçerli olan bu 11 terim, hem riskin hem masrafın nerede el değiştirdiğini netleştiriyor. Türkiye’de de gümrük mevzuatına tam uyumlu. Şimdi bunları, sanki bir lojistik uzmanıyla kahve içerken konuşuyormuşuz gibi, sade ve gerçekçi bir dille inceleyelim.
İçindekiler
EXW – Ex Works (Ticari İşletmede Teslim)
“Mal benim depomda, gel al.” Teslim şekilleri arasında hhracatçı için en rahat, ithalatçı için en riskli teslim şekli. Satıcı sadece malları kendi fabrikasında, deposunda hazır eder – o kadar. Yükleme? Gümrük? Nakliye? Sigorta? Hepsi alıcıda. Türkiye’den bir tekstil firması EXW ile satış yapıyorsa, alıcı (mesela Almanya’daki bir distribütör) Türkiye’ye gelip TIR’ı yükletmek, gümrük beyannamesini kapatmak, navlunu ayarlamak zorunda. Kim ne öder? Alıcı her şeyi. Risk nerede geçer? Mallar depodan çıktığı an. Kime uygun? İhracatçıya. Ama alıcı yerel lojistik firmasıyla çalışıyorsa sorun değil.
FCA – Free Carrier (Belirlenen Yerde Taşımacıya Teslim)
“Malı senin belirttiğin taşıyıcıya teslim ederim.” Satıcı, alıcının gösterdiği noktaya (fabrika, havaalanı, liman, TIR garajı) kadar getirir ve taşıyıcıya teslim eder. O andan itibaren risk alıcıda. Mesela bir mobilya üreticisi, alıcının “İstanbul’daki DHL deposu” dediği yere kadar getirip teslim eder – sonrası alıcıda. Önemli not: Taşıma şekli fark etmez – karayolu, havayolu, demiryolu, kombine… Hepsi FCA’da kullanılabilir. Kim ne öder? Satıcı taşıma + ihracat gümrük masrafı. Alıcı navlun + sigorta + ithalat gümrük. Risk nerede geçer? Taşıyıcıya teslim anında.
CPT – Carriage Paid To (Taşıma Ödenmiş Olarak)
“Navlunu ben öderim, ama risk senden.” Satıcı, malları belirlenen varış noktasına kadar taşır ve navlunu öder. Ama risk, mallar ilk taşıyıcıya teslim edildiği anda alıcıya geçer. Örneğin, İzmir’den Rotterdam’a konteyner gönderiyorsun. Navlun ödenmiş, ama konteyner yolda hasar görürse? Sigorta yoksa zarar alıcıda. Kim ne öder? Satıcı navlun + ihracat gümrük. Alıcı sigorta + ithalat gümrük + varış sonrası masraflar. Risk nerede geçer? İlk taşıyıcıya teslim anında.
CIP – Carriage and Insurance Paid To (Sigorta Dahil Taşıma Ödenmiş)
“Hem navlun hem sigorta benden.” CPT’nin sigortalı hali. Satıcı hem navlunu öder hem de en az ICC (A) klozuna göre sigorta yaptırır. Ama dikkat: Sigorta sadece taşıma sırasında geçerli, varış sonrası değil. Örnek: Bir elektronik firması, Çin’den Türkiye’ye 50.000 dolarlık mal gönderiyor CIP ile. Navlun 3.000 dolar, sigorta 500 dolar – hepsi satıcıda. Ama mallar İstanbul limanında hasar görürse? Sigorta devreye girer. Risk nerede geçer? İlk taşıyıcıya teslim anında.
DAP – Delivered At Place (Belirtilen Noktada Teslim)
“Malı senin belirttiğin yere kadar getiririm, ama boşaltma sende.” Satıcı, malları alıcının belirttiği noktaya (fabrika, depo, inşaat sahası) kadar getirir. Ama boşaltma? Alıcının sorumluluğu. TIR gelir, kapı önünde durur – vinçle indirmek alıcıda. Kim ne öder? Satıcı navlun + ihracat gümrük. Alıcı boşaltma + ithalat gümrük. Risk nerede geçer? Mallar varış noktasına ulaştığında, ama boşaltılmadan önce.
DAT – Delivered At Terminal (Terminalde Teslim)
“Terminale kadar ben, sonrası sen.” DAP’nin terminal versiyonu. Satıcı, malları varış limanındaki terminale (konteyner terminali, antrepo, hava kargo terminali) kadar getirir ve boşaltır. Sonrası alıcıda. Not: 2020’de DAT yerine DAP daha çok tercih edilmeye başlandı, çünkü daha esnek. Risk nerede geçer? Terminalde boşaltma tamamlandığında.
DDP – Delivered Duty Paid (Vergileri Ödenmiş Teslim)
“Her şeyi ben hallederim, sen sadece al.” Teslim şekilleri arasında ihracatçı için en riskli, ithalatçı için en rahat teslim şekli. Satıcı, malları alıcının kapısına kadar getirir, gümrük vergisi, KDV, ithalat masrafları dahil her şeyi öder. Türkiye’de bir Alman firmasına makine satıyorsun DDP ile? Gümrükte ödenen %18 KDV bile sende. Kim ne öder? Satıcı her şeyi. Risk nerede geçer? Mallar alıcıya teslim edildiğinde. Uyarı: İthalat lisansı gerekiyorsa ve satıcı bunu alamıyorsa DDP kullanılamaz.
Deniz Taşımacılığına Özel Teslim Şekilleri
FAS – Free Alongside Ship (Gemi Doğrultusunda Teslim)
“Malı limanda geminin yanına koyarım.” Satıcı, malları varış limanında geminin yanına (iskele, rıhtım) kadar getirir. Sonrası alıcıda. Gümrük? İhracat beyannamesi? Hepsi alıcıda. Risk nerede geçer? Mallar geminin yanına yerleştirildiğinde.
FOB – Free On Board (Gemi Bordasında Teslim)
“Mal geminin küpeştesini geçtiği an benden çıkar.” Klasik deniz ticareti terimi. Satıcı, malları gemiye yükler – küpeşteyi geçtiği an risk alıcıda. Navlun, sigorta, varış gümrük? Hepsi alıcıda. Örnek: Mersin limanından Dubai’ye 20 konteyner çimento gönderiyorsun FOB ile. Gemiye yüklendi, küpeşteyi geçti – sonrası alıcıda. Risk nerede geçer? Küpeşteyi geçtiği an.
CFR – Cost and Freight (Mal Bedeli ve Taşıma)
“Navlunu ben öderim, ama risk gemiye bindiği an sende.” FOB’un navlun ödenmiş hali. Satıcı navlunu varış limanına kadar öder, ama risk yine küpeşteyi geçtiği an alıcıda. Risk nerede geçer? Küpeşteyi geçtiği an.
CIF – Cost, Insurance and Freight (Mal Bedeli, Sigorta ve Taşıma)
“Navlun + sigorta benden, risk yine sende.” CFR’nin sigortalı hali. Satıcı hem navlunu öder hem de en az ICC (C) klozuna göre sigorta yaptırır. Ama yine de risk küpeşteyi geçtiği an alıcıda. Örnek: İstanbul’dan Şanghay’a tekstil gönderiyorsun CIF ile. Navlun 5.000 dolar, sigorta 800 dolar – hepsi sende. Ama mallar yolda hasar görürse? Sigorta devreye girer.
Hangi Teslim Şekilleri Ne Zaman Seçilir?
| Senaryo | Tavsiye Edilen Terim |
|---|---|
| İhracatçı yeni, risk almak istemiyor | EXW veya FCA |
| Alıcı lojistikte güçlü, her şeyi kontrol etmek istiyor | EXW |
| Satıcı navlun ve sigortayı üstlenmek istiyor | CIF veya CIP |
| Alıcı “kapıma kadar gelsin” diyor | DDP |
| Deniz yolu, klasik ticaret | FOB, CFR, CIF |
Daha ayrıntılı Incoterms 2020 bilgileri aşağıdaki tabloda sunulmuştur.
| Incoterms 2020 | Kategori | Türkçe Adı | Risk Geçişi | Satıcı Sorumluluğu | Alıcı Sorumluluğu |
| EXW | Hepsi | Fabrikada Teslim | Satıcı tesisinde | Satıcı: Malı hazırlar | Alıcı: Tüm taşıma, gümrük, risk |
| FCA | Hepsi | Taşıyıcıya Masrafsız | Taşıyıcıya teslim anında | Satıcı: İhracat gümrük, taşıyıcıya teslim | Alıcı: Ana taşıma, sigorta, risk |
| CPT | Hepsi | Taşıma Ücretli | Taşıyıcıya teslim anında | Satıcı: Ana taşıma ücreti, ihracat gümrük | Alıcı: Sigorta, risk, ithalat |
| CIP | Hepsi | Taşıma + Sigorta Ücretli | Taşıyıcıya teslim anında | Satıcı: Ana taşıma + minimum sigorta, ihracat | Alıcı: Risk (sigorta sonrası), ithalat |
| DAP | Hepsi | Belirlenen Yerde Teslim | Varış yerinde (boşaltma hariç) | Satıcı: Varış yerine kadar taşıma, ihracat | Alıcı: Boşaltma, ithalat gümrük, risk |
| DPU | Hepsi | Boşaltılmış Yerde Teslim | Varış yerinde (boşaltılmış) | Satıcı: Boşaltma dahil varış yerine kadar | Alıcı: İthalat gümrük, risk |
| DDP | Hepsi | Gümrük Vergileri Ödenmiş | Varış yerinde (ithalat dahil) | Satıcı: Tüm masraf, gümrük, risk | Alıcı: Sadece malı alır |
| FAS | Deniz | Gemi Yanında Masrafsız | Gemi yanında | Satıcı: Limana kadar, ihracat gümrük | Alıcı: Gemiye yükleme, ana taşıma, risk |
| FOB | Deniz | Gemi Üzerinde Masrafsız | Gemi küpeştesi geçtiğinde | Satıcı: Gemiye yükleme, ihracat | Alıcı: Ana taşıma, sigorta, risk |
| CFR | Deniz | Masraf + Navlun | Gemi küpeştesi geçtiğinde | Satıcı: Ana navlun, ihracat | Alıcı: Sigorta, risk, ithalat |
| CIF | Deniz | Masraf + Sigorta + Navlun | Gemi küpeştesi geçtiğinde | Satıcı: Ana navlun + minimum sigorta, ihracat | Alıcı: Risk (sigorta sonrası), ithalat |
Son Söz
Teslim şekli seçerken üç şeyi unutma:
- Risk nerede geçiyor?
- Kim ne ödüyor?
- Gümrük kimin sorumluluğunda?
Türkiye’de e-ihracat yapanlar için FCA ve DAP en çok tercih edilenler – çünkü hem esnek hem de gümrük mevzuatına uyumlu. Ama her kontrat, her müşteri farklı. En iyisi, lojistik danışmanıyla oturup “Bu mal, bu müşteri, bu rota” diye tek tek değerlendirmek.
Ek olarak; dış ticarette taşıma ve dış ticarette teslim şekilleri kavramları birbirleriyle sıkça karıştırılmaktadır. Dış ticarette taşıma şekilleri yazımı ayrıca inceleyebilirsiniz.
Kaynakça:
İhracat.co – Incoterms 2020
